Vị thuốc bán hạ có tác dụng gì? – Cách chế biến bán hạ

Published on Author Đỗ Sang

Bán hạ có tác dụng: hạ nghịch khí, trấn thổ, tiêu đàm thấp. Dùng sống: trị rắn cắn. Tẩm gừng: trị ho có đàm, hạ khí nghịch, chỉ ẩu thổ, trị thương hàn…

Tên khoa học: Pinellia ternata.

Nguyên liệu:

Củ của cây bán hạ.

Ở Việt Nam không có cây bán hạ Trung Quốc, ta thường dùng củ cây chóc chuột (Typhonium divaricatum, Decne, cùng họ), lá chia thành 3 thùy, củ to thì làm nam tinh, củ nhỏ bằng ngón tay làm bán hạ.

Nhưng ta còn có cây chóc ri (Typhonium sp), lá hình tam giác, củ nhỏ bằng ngón tay thay bán hạ thì tốt hơn.

Dùng củ to hơn ngón tay cái (đường kính độ 15mm), vỏ xám hơi đen, thịt trắng còn nhiều bột, không mốc mọt.

Vị thuốc bán hạ bắc
Vị thuốc bán hạ bắc

Thành phần hóa học:

Có phytosterrol, tinh dầu, chất béo, chất dính, bột và chất ngứa.

Tác dụng:

Theo đông y:

Tính vị – quy kinh: vị cay, ngứa, tính hơi hàn (sổng), sau khi bào chế, tính ôn còn ít cay, ít ngứa. Vào hai kinh tỳ và vị.

Tác dụng: hạ nghịch khí, trấn thổ, tiêu đàm thấp.

Chủ trị – liều dùng:

–   Dùng sống: trị rắn cắn (giã dập đắp vào chỗ bị thương).

–   Dùng chín:

+ Tẩm gừng: trị ho có đàm, hạ khí nghịch, chỉ ẩu thổ, trị thương hàn.

+ Tẩm cam thảo và bồ kết: trị hen suyễn có đàm.

Ngày dùng 6 – 12g.

Theo y học hiện đại:

Các nghiên cứu khoa học về cây bán hạ cho thấy bán hạ có tác dụng chữa ho, chống nôn. Tuy nhiên, nếu uống bán hạ sống lại gây nôn.

Dịch chiết cồn của bán hạ gây co quắp mà chết.

Vị thuốc bán hạ nam
Vị thuốc bán hạ nam

Lưu ý:

Âm huyết hư, tân dịch kém, có thai thì đều không nên dùng.

Cách bào chế:

Có rất nhiều cách bào chế, chủ yếu làm bớt ngứa, giảm độc.

Theo kinh nghiệm Việt Nam:

–   Nấu 1kg củ chóc với 0,100 kg cam thảo và 0,1 kg bồ kết (đổ ngập nước) cho đến khi cạn hết nước. Bẻ củ ra thấy ruột trong đều là được, nếu còn thấy đốm trắng, nấu lại bằng nước sôi, phơi khô.

–   Rửa sạch ngâm nước 2 – 3 ngày, hàng ngày thay nước, rửa sạch.

Đem ngâm nước phèn và nước gừng trong 24 giờ (cứ 1 kg củ chóc dùng 300g gừng tươi giã nhỏ và 50g phèn đổ ngập nước), rửa sạch, đồ (không đậy kín, để cho hơi bay ra), thái hay bào mỏng, tẩm nước gừng một đêm (cứ 1kg củ chóc dùng 150 g gừng tươi giã nát với 50 ml nước rồi vắt lấy nước), sao vàng (trước khi sao vàng cần phân loại to nhỏ, sao riêng để được vàng đều). Cách này thường dùng.

Theo Trung y:

–   Lấy bán hạ (160g), bột bạch giới tử (80g), giấm thanh (80g) trộn lẫn để một đêm. Lấy bán hạ ra rửa đi rửa lại cho hết nhớt.

–   Xát rửa sạch vỏ, lấy nước sôi dội vào, ngâm 7 ngày, mỗi ngày thay nước sôi một lần. Phơi tái, thái mỏng, tẩm nước gừng, sấy khô dùng (có thể sau khi phơi khô tán bột). Ngâm nước gừng lẫn với nước sôi 3 ngày, rửa lại phơi khô.

–   Ngâm nước 7 ngày, mỗi ngày thay nước một lần:

+   Ngâm 7 ngày trong nước vôi trong.

+   Ngâm với nước 7 ngày, mỗi ngày thay nước một lần.

+   Ngâm 7 ngày trong nước phèn chua và phác tiêu (cứ 1 kg bán hạ cho vào 1/2 kg phác tiêu và 0,250kg phèn).

Bảo quản: cứ một tháng phơi sấy lại một lần để tránh mốc, mọt. Nếu phải sấy diêm sinh thì không nên sấy lâu. Bào chế rồi, đựng lọ kín.