Vị thuốc xuyên tiêu có tác dụng gì? – Cách bào chế, chú ý khi sử dụng

Published on Author Đỗ Sang

Xuyên tiêu dùng chữa ho, viêm họng, sổ mũi, đau bụng, nôn mửa, ỉa chảy, sốt rét, đau lưng, tê thấp, đau răng, rắn cắn và trị giun đũa, chảy máu tử cung.

Tên khoa học: Zanthoxylum simulans.

Nguyên liệu:

Vỏ quả của cây xuyên tiêu. Quả nhỏ đã mở mắt, trong có một hột đen; vỏ ngoài sắc nâu hồng, khô, thơm; vỏ trong trắng ít thơm. Chưa mở mắt thì không nên dùng.

Ta thường dùng quả cây sưng (hoàng lực, đắng cay) để thay xuyên tiêu, tương ứng với tên Trung Quốc là hoa tiêu (Zanthoxylum nitidum de, cùng họ). Công dụng giống nhau.

Thành phần hóa học:

Thành phần hóa học: chứa tinh dầu, mùi thơm và chất đắng.

Tác dụng:

Theo đông y:

Tính vị – quy kinh: vị cay, tính ôn. Vào ba kinh phế, tỳ và thận.

Tác dụng: tán hàn, trục thấp, ấm trung tiêu, trợ hỏa, hành thủy, làm thuốc giải độc, sát trùng.

Chủ trị – liều dùng: bụng lạnh đau, nôn mửa đi tả, trị giun đũa, trị thấp, kiện vị.

Ngày dùng 3 – 6g.

Hạt dùng lợi tiểu trị phù thũng (ít dùng); ngày dùng 4 – 40g (nhưng phải thận trọng).

Theo y học hiện đại:

  • Tác dụng đối với dạ dày và ruột: lượng nhỏ geraniol cho chuột đồng uống làm tăng thời gian thức ăn qua ruột trước hết bằng sự ức chế nhu động của dạ dày và ruột.
  • Thuốc có tác dụng gây tê và giảm đau tại chỗ.
  • Thuốc có tác dụng ức chế liên cầu khuẩn dung huyết, tụ cầu vàng, phế song cầu khuẩn, trực khuẩn lî, thương hàn và một số nấm ngoài da. Thuốc giết chết lãi đũa ở heo.
  • Thuốc có tác dụng hạn chế chảy sữa: dùng nước sắc Ngô thù uống với đường đen làm cho sữa mẹ giảm hoặc mất hẳn trong 1 – 2 ngày sanh.
  • Liều nhỏ geraniol có tác dụng lợi tiểu nhẹ.
Vị thuốc xuyên tiêu
Vị thuốc xuyên tiêu

Lưu ý:

Âm hư hỏa vượng thì không nên dùng.

Cách bào chế:

Theo kinh nghiệm Việt Nam:

Dùng cả quả (vỏ và hột) sao qua thấy thơm, ướt mặt là được.

Theo Trung y:

Sao qua cho ra mồ hôi, còn nóng cho vào ống tre, dùng que cứng đâm giã cho tróc vỏ trong lấy vỏ ngoài mà dùng hoặc chỉ sao nóng đổ lên miếng giấy sạch đặt trên đất, lấy bát úp kín lại, đợi nguội lấy ra giã bỏ vỏ trong lấy vỏ ngoài mà dùng.

Bảo quản: đậy kín, để chỗ khô, ráo, tránh nóng.